Het teruggetrokken kind

Module 13 · Gedrag & emotieregulatie · Artikel 04 · Wave 2 · 4-12 jaar

---

Het boze kind valt niet te missen. Het teruggetrokken kind is het tegenovergestelde, en juist daar zit het probleem. Je kind is stil geworden. Minder spraakzaam, minder speels, meer alleen op haar kamer, antwoorden van één woord, op de een of andere manier verder weg dan eerst. Er is geen storm om op te reageren, niets dat je aandacht opeist, alleen een kind dat je kende en dat langzaam dimt. En omdat het stil gaat, laat je het makkelijk lopen, en houd je jezelf voor dat ze gewoon moe is, gewoon ouder wordt, gewoon een fase heeft.

Teruggetrokkenheid na een scheiding is net zo goed een vorm van regulatie als boosheid, alleen een stillere. Waar het boze kind het overweldigende gevoel naar buiten duwt, trekt het teruggetrokken kind het naar binnen, klein en stil, om te behappen wat nog niet te verwerken valt. Het vraagt om dezelfde lezing als boosheid, gedrag als informatie over wat er vanbinnen speelt, en het vraagt om een bepaald soort geduldige aanwezigheid zonder druk.

Teruggetrokkenheid is ook een manier van omgaan

Als een gevoel te groot is om vast te houden, gaan kinderen ermee om op de manieren die hun aard ze biedt. Sommige uiten het naar buiten, in boosheid en dwarsliggen. Andere keren het naar binnen, worden stil, maken hun wereld kleiner, trekken zich terug. Allebei zijn het pogingen om met iets overweldigends om te gaan. Het teruggetrokken kind voelt niet minder dan het boze kind. Het is dezelfde overweldiging, alleen verwerkt in de andere richting.

Na een scheiding kan teruggetrokkenheid verdriet dragen, somberheid, angst, of een gevoel van overweldiging waar het kind mee omgaat door minder binnen te laten. Je terugtrekken uit de wereld is een manier om het te behappen wanneer de wereld te veel is geworden. Het kind wordt stil omdat stilte veiliger is dan de vloedgolf die het kind zou overspoelen door helemaal open te blijven. Naar de kamer gaan, stil worden, in zichzelf gekeerd raken, het zijn manieren om iets te omvatten waar nog geen andere weg voor is.

Dus die stilte is informatie, net zoals boosheid dat is. Ze vertelt je dat het kind iets met zich meedraagt. Dat het ondramatisch is, maakt het niet minder belangrijk. In zekere zin juist meer, want het is zoveel makkelijker over het hoofd te zien.

Het risico van het kind dat je makkelijk mist

Hier zit het echte gevaar bij teruggetrokkenheid. Het komt goed uit. Een stil, niet-veeleisend kind verstoort het huishouden niet, vraagt niet om constante aansturing, trekt niet aan een ouder die al overvraagd is. In de uitputtende nasleep van een scheiding kan een kind dat stilletjes voor zichzelf zorgt en nergens om vraagt, ergens voelen als een opluchting. En zo kan die teruggetrokkenheid onopgemerkt en onbeantwoord blijven, op een manier die bij een boos kind nooit zou gebeuren.

Dit is het waard om eerlijk te benoemen, want het teruggetrokken kind kan er juist tussendoor glippen wanneer een ouder het meest is uitgeput. De krakende deur krijgt de olie, de stille blijft alleen, precies het tegenovergestelde van wat een kind nodig heeft. Een teruggetrokken kind is geen makkelijk kind waar niks mee is. Zo'n kind beheert verdriet op een manier die toevallig niemand tot last is, en wil net zo goed gezien worden, misschien meer nog dan het kind dat zichzelf onmogelijk te negeren maakt.

De eerste opgave is dus simpelweg om het te zien. Om te registreren dat die stilte iets ís, geen niets. Om weerstand te bieden aan de neiging, hoe begrijpelijk ook, om dankbaar te zijn voor het makkelijke kind en het verder met rust te laten. Het teruggetrokken kind heeft nodig dat je naar het kind toe komt, ook al wordt daar niet om gevraagd.

Aanwezig zijn zonder druk

Zodra je het merkt, is de neiging vaak om het kind eruit te trekken, om te vragen wat er is, om het kind aan de praat te krijgen. Maar een teruggetrokken kind onder druk zetten om open te gaan, werkt meestal averechts. De teruggetrokkenheid is een beschermende terugtocht, en een ouder die tegen de deur duwt, doet het kind juist verder naar binnen trekken. Wat is er? Praat met me. Waarom ben je zo stil? komt over als druk, en druk is het tegenovergestelde van wat een teruggetrokken kind zich veilig genoeg laat voelen om naar buiten te komen.

Wat beter werkt, is aanwezig zijn zonder druk. Dichtbij zijn zonder openheid te eisen. In dezelfde kamer zitten. Iets rustigs naast het kind doen. Licht gezelschap bieden dat niet vraagt om praten. Het teruggetrokken kind komt vaak weer tevoorschijn, niet wanneer je erom vraagt, maar wanneer er een rustige aanwezigheid is die geen eisen stelt en het veilig genoeg maakt.

Dit heet soms beschikbaar zijn in plaats van opdringerig. Je maakt duidelijk, door je rustige nabijheid, dat je er bent, dat je nergens heen gaat, dat er geen druk is maar dat de deur openstaat. Ik kom gewoon even bij je zitten. Zonder bijbedoeling. Een kind dat die betrouwbare, geduldige aanwezigheid voelt, drijft vaak in eigen tempo terug naar contact, en gaat soms, uiteindelijk, praten, wanneer dat een eigen idee is en niet jouw eis.

Samen iets doen helpt voor veel teruggetrokken kinderen meer dan een rechtstreeks gesprek. Samen koken, een wandeling, een spelletje, naast elkaar een klusje doen. Het contact ontstaat door het doen, zijdelings, zonder de schijnwerper van een laten-we-over-je-gevoel-praten-gesprek dat een teruggetrokken kind vaak ondraaglijk vindt. Veel kinderen zeggen meer terwijl ze doperwten doppen of tegen een bal trappen dan ze ooit aan tafel zouden zeggen op de vraag hoe ze zich voelen.

Een fase of een patroon

Een deel van de teruggetrokkenheid na een scheiding is normaal en gaat over. Een kind keert een tijdje naar binnen om te verwerken, en komt dan, met rustige en geduldige aanwezigheid, geleidelijk weer terug. Dit is het gewone geval, en het vraagt niet om paniek, alleen om aandacht.

Maar het is het waard om te letten op het verschil tussen een fase en een patroon. Een teruggetrokkenheid die dieper wordt in plaats van lichter, die vele weken of maanden duurt zonder dat het kind ook maar iets terugkomt, die gepaard gaat met andere signalen, geen interesse meer in dingen die vroeger dierbaar waren, veranderingen in eten of slapen, een vlakheid die niet optrekt, is het waard om serieuzer te nemen. Aanhoudende, dieper wordende teruggetrokkenheid kan overgaan in iets, zoals een depressie of stevige angst bij een kind, waar professionele hulp bij helpt. Begin bij de huisarts. Die kan meekijken en zo nodig doorverwijzen naar de POH-GGZ of de jeugd-ggz. Wil je kind zelf met iemand praten, dan is er de Kindertelefoon (0800-0432), gratis en anoniem.

Je hoeft niet te diagnosticeren. Je hoeft de richting op te merken. Trekt die stilte langzaam weg terwijl je geduldige aanwezigheid haar werk doet, of wordt ze er langzaam dieper door, ondanks alles? Het eerste is een fase om zachtjes vast te houden. Het tweede is een signaal om meer hulp erbij te halen, niet omdat je hebt gefaald, maar omdat sommige kinderen meer nodig hebben dan een rustige aanwezigheid om hun weg terug te vinden, en ze die hulp geven hoort bij goed ouderschap, het is geen teken van het ontbreken ervan.

De rode draad

Het teruggetrokken kind gaat met overweldiging om door naar binnen te trekken, de stille tegenhanger van het naar buiten duwen van het boze kind, en het is net zo goed een manier van omgaan als welke uitbarsting dan ook. Het echte risico is dat een stil, niet-veeleisend kind makkelijk over het hoofd wordt gezien, juist wanneer je zelf het meest bent uitgeput, dus de eerste opgave is om het te zien en er tóch naartoe te komen. Bied aanwezigheid zonder druk, rustige nabijheid die niets eist en zijdelings contact door samen iets te doen, in plaats van te duwen om open te gaan. En let op de richting: houd een voorbijgaande fase zachtjes vast, en zoek meer hulp bij een teruggetrokkenheid die dieper wordt in plaats van lichter.

Het stille kind draagt nog steeds iets met zich mee. Het liefste wat je kunt doen, is de stilte opmerken, en ernaast gaan zitten zonder te eisen dat ze zich verklaart.

Het kind dat nergens om vraagt, is vaak het kind dat het meest nodig heeft dat je dichterbij komt. Merk de stilte op, en zie haar niet aan voor in orde.