Het 'perfecte' kind

Module 13 · Gedrag & emotieregulatie · Artikel 09 · Wave 3 · 4 tot 12 jaar

---

Terwijl jij je schrap zet voor problemen, is een van je kinderen bijna verdacht braaf geworden. Degene die nooit voor moeilijkheden zorgt. Die opruimt zonder dat je erom vraagt, goede cijfers haalt, haar gevoelens onberispelijk in de hand houdt, nooit iets toevoegt aan de stapel dingen waar jij al mee jongleert. Het modelkind, precies wanneer je er een nodig had. En ergens onder je dankbaarheid zit een klein vraagje dat je steeds wegduwt. Is dit echt, of speelt er iets dat dat brave gedrag toedekt?

Dit is de gedragskant van een patroon dat ook door de hele module over het emotionele leven van je kind heen loopt, en het verdient hier een eigen plek, want dat brave gedrag is zo makkelijk voor zoete koek aan te nemen. Een kind dat op een scheiding reageert door extra braaf te worden, extra meegaand, extra perfect, kan het echt goed redden. Of een kind is juist bezig angst te beheersen via controle en inspanning, en houdt zichzelf zo strak bijeen dat die inspanning zelf het probleem wordt. Het verschil zien, en reageren op wat er echt speelt, dat is het werk.

Wanneer perfectie angst is in een nette outfit

Niet elk braaf kind zit stiekem in de knoop, en het is belangrijk om braafheid niet als bij voorbaat verdacht te behandelen. Sommige kinderen zijn nu eenmaal evenwichtig en redden zich prima, en een rustig, meewerkend kind na een scheiding kan precies het veerkrachtige kind zijn dat het lijkt. Braaf gedrag tot iets ziekelijks maken doet zijn eigen schade.

Maar soms is die verhoogde braafheid wél een copingstrategie, en een heel specifieke. Een kind van wie de wereld angstaanjagend onzeker is geworden, probeert die angst soms te beheersen via controle, en het enige wat een kind direct kan controleren is zichzelf. Door perfect te zijn probeert een kind te voorkomen dat het erger wordt, niets toe te voegen aan de ellende, één deel van de wereld stabiel te houden, zichzelf, terwijl al het andere wankel voelt. Het perfectionisme is een manier om angst te hanteren. Als ik maar braaf genoeg ben, gebeurt er misschien niets ergs meer. Als ik geen problemen veroorzaak, houdt de stabiliteit die er nog is misschien stand.

Daar zit vaak een draadje magisch denken onder, zeker bij jongere kinderen. Een kind kan, half bewust, het gevoel met zich meedragen dat haar eigen gedrag iets te maken heeft met het lot van het gezin, dat braaf zijn het gezin misschien veilig houdt of meer verlies tegenhoudt. Het is dezelfde op zichzelf gerichte logica die sommige kinderen zichzelf de schuld laat geven van de scheiding, nu gericht op voorkomen. Wees braaf, en bescherm misschien wat er nog over is.

Zo gedragen is het brave gedrag eigenlijk helemaal geen braaf gedrag. Het is angst, gehanteerd via niet-aflatende inspanning en zelfbeheersing, in de outfit van een modelkind. En de prijs is dat een kind nooit even mag ontspannen, nooit een rommelig, onvolmaakt, gewoon kind mag zijn, omdat die braafheid een taak doet die te belangrijk voelt om neer te leggen.

Het kind dat het gezin bij elkaar houdt

Een specifieke vorm hiervan is het kind dat de rol op zich neemt om het gezin bij elkaar te houden. Zo'n kind wordt de helper, de makkelijke, de vredestichter, degene die ieders humeur in de gaten houdt en zelf nooit aandacht nodig heeft. Zo'n kind voelt de stemming in huis met pijnlijke precisie aan en past zich aan om alles soepel te houden.

Zo'n kind lijkt een geschenk, zeker voor een uitgeputte ouder, en draagt vaak de zwaarste last van het gezin. Het kind heeft een taak op zich genomen die niet bij een kind hoort, het emotioneel stabiel houden van het huishouden, en betaalt daarvoor door de eigen gevoelens opzij te zetten, gevoelens die nergens heen kunnen omdat het kind heeft besloten dat er geen ruimte voor is. Het signaal is geen verdriet, het is de afwezigheid van gewoon kinderlijk egoïsme en gerommel, vervangen door een waakzame, ingespannen volwassenheid.

Wat dit kind meer dan wat dan ook nodig heeft, is van die taak verlost worden. Te horen en te merken dat het gezin bij elkaar houden niet haar verantwoordelijkheid is, dat de volwassenen het wel redden, dat ze een kind mag zijn van wie de behoeften vervuld worden in plaats van degene die aan ieders behoeften voldoet.

Toestemming geven om onvolmaakt te zijn

Het antwoord op het angstig-perfecte kind is voor een groot deel om je kind actief toestemming te geven om onvolmaakt te zijn, en het ook echt te menen.

Dat betekent dat je de perfectie niet zó beloont dat je haar juist versterkt. Een kind dat voortdurend wordt geprezen omdat ze zo braaf is, zo makkelijk, zo volwassen, leert dat die braafheid is wat jouw goedkeuring oplevert, en dat trekt de val alleen maar strakker aan. In plaats daarvan laat je merken dat je kind geliefd is los van prestatie, dat ze haar plek niet hoeft te verdienen door perfect te zijn, dat fouten maken en behoeften hebben en een gewoon, onvolmaakt kind zijn helemaal oké is. Je hoeft voor mij niet perfect te zijn. Ik hou precies evenveel van je op een rotdag of als je een zooitje maakt als wanneer alles netjes is. Je mag het soms ook even niet redden.

Je maakt ook actief ruimte voor de gevoelens die de perfectie wegdrukt. Benoemen dat het normaal is om moeilijke gevoelens te hebben over de scheiding, dat ze er mogen zijn, dat jij het aankunt om ze te horen. Voor het kind dat het gezin bij elkaar houdt: het uitdrukkelijk verlossen van die rol. Voor iedereen zorgen is niet jouw taak. Dat is mijn taak. Jouw taak is gewoon kind zijn. En dat dan ook leven, door zo betrouwbaar de stabiele volwassene te zijn dat je kind zich veilig genoeg voelt om het stabiel houden dat ze op zich had genomen, neer te leggen.

Je laat je kind rommelig zijn, met andere woorden. Je maakt onvolmaaktheid veilig, zelfs welkom. Een kind dat leert dat ze niet perfect hoeft te zijn om haar wereld oké te houden, kan de inspanning eindelijk loslaten, en het echte, gewone, onvolmaakte kind eronder mag weer terugkomen.

Waar je op let

Achter het brave gedrag wijzen een paar signalen erop dat de perfectie angst is in plaats van karakter. Een starheid eromheen, paniek als het niet perfect lukt, instortingen om kleine foutjes, een angst om iets fout te doen die niet in verhouding staat. Lichamelijke tekenen van stress, moeite met slapen, buikpijn, ondanks het kalme uiterlijk. Een onvermogen om te ontspannen of vrijuit te spelen. Een waakzaamheid voor de stemmingen van de volwassenen. De volledige afwezigheid van enig normaal dwars gedrag, wat bij een kind dat een grote omwenteling doormaakt op zichzelf al de moeite van het opmerken waard is.

Waar deze signalen aanwezig en aanhoudend zijn, is het perfectionisme misschien angst die groot genoeg is om baat te hebben bij hulp, en de artikelen over angst en therapie wijzen de weg. Waar ze afwezig zijn en je kind echt ontspannen en gelukkig lijkt, is het brave gedrag misschien gewoon wie ze is, en is de juiste zet om ervan te genieten zonder een probleem te fabriceren. Net als bij het te-oké kind houd je beide mogelijkheden open en reageer je op wat er werkelijk is, en volg je het verloop in plaats van een conclusie te forceren.

Als de signalen aanhouden en je voelt dat je kind het echt zwaar heeft, is er ook de Kindertelefoon (0800-0432), waar je kind anoniem en gratis met iemand kan praten.

De lijn die je meedraagt

Een kind dat extra braaf wordt, extra perfect, na een scheiding redt het misschien echt of is misschien angst aan het beheersen via controle, zichzelf star bijeenhoudend zodat er niets anders erger wordt, soms door de taak op zich te nemen het hele gezin bij elkaar te houden. Het brave gedrag kan angst in een nette outfit zijn, en de prijs ervan is een kind dat nooit even gewoon een onvolmaakt kind mag zijn. Het antwoord is om echte toestemming te geven om onvolmaakt te zijn, om te stoppen met het overmatig belonen van de perfectie, om ruimte te maken voor de weggedrukte gevoelens, en om het kind te verlossen dat iedereen bij elkaar heeft gehouden. Let op de signalen van starheid en verborgen stress, en zoek hulp waar ze aanhouden.

Het perfecte kind is misschien degene die het stilst iets nodig heeft. Laat je kind weten, in woord en in daad, dat ze niet perfect hoeft te zijn om haar plek te houden of haar wereld veilig te houden.

Het makkelijke kind kan degene zijn die het meeste draagt. Vertel haar, en laat haar merken, dat een rommelig, gewoon kind zijn genoeg is, en zie hoe ze het gewicht neerlegt.